Η βία στις διαπροσωπικές σχέσεις

ΤΗΣ ΜΠΕΤΙΝΑΣ ΝΤΑΒΟΥ* Το θέμα δόθηκε στις εξετάσεις προσομοίωσης του 2009 από τον ΟΕΦΕ και θεωρείτε πολύ επίκαιρο.(Το αναδημοσιεύουμε)Η έκθεση είναι επιλογή του φροντιστηρίου μας

Από τα γραπτά του προσωκρατικού φιλοσόφου Εμπεδοκλή ως αυτά του σύγχρονου κοινωνιολόγου Kemper αλλά και από πλήθος ψυχολογικών και ανθρωπολογικών μελετών προκύπτει ότι η ανθρώπινη αλληλεπίδραση, παρ' όλη την πολυπλοκότητα της, κινείται ανάμεσα σε δύο πόλους: στη «φιλότητα»1 που περιλαμβάνει όλες τις δυνάμεις που ενώνουν τους ανθρώπους και στο «νείκος»2 που αφορά τις δυνάμεις που τους χωρίζουν. Οι δύο αυτές πτυχές αποτελούν θεμελιώδεις επεξηγηματικές παραμέτρους της ανθρώπινης αλληλεπίδρασης.
Τα συναισθήματα αγάπης, στοργής και χαράς ενώνουν δημιουργικά τους ανθρώπους, ενώ τα συναισθήματα θυμού, φόβου, περιφρόνησης και αηδίας βρίσκονται στη βάση της έχθρας και της αντιπαλότητας. Τα συναισθήματα που ορίζουν τους δύο πόλους της αλληλεπίδρασης είναι οικουμενικά. Ωστόσο, κάθε πολιτισμός, με τις δικές του ιδιαίτερες συνθήκες και πρακτικές, συμβάλλει στην ένταση ή στην εξασθένηση
Τι είναι λοιπόν αυτό, που στις «δικές μας» σύγχρονες δυτικές κοινωνίες εντείνει το θυμό, το φόβο, την περιφρόνηση και την αηδία, δηλαδή όλα εκείνα τα συναισθήματα επί των οποίων χτίζεται η βίαιη αλληλεπίδραση μεταξύ των ανθρώπων;
Θυμώνει όποιος διαψεύδεται και όποιος δυσφορεί, όποιος βρίσκεται συνεχώς μπροστά σε εμπόδια αλλά και όποιος αναμετριέται με τους άλλους για να διατηρήσει ο ίδιος τον έλεγχο και την εξουσία. Διαψεύδεται αυτός που παγιδεύτηκε σε καταναλωτικά όνειρα και υποσχέσεις, αυτός που έμεινε άνεργος παρά τις καλές του σπουδές, όποιος πάσχισε για υψηλούς στόχους που δεν επιτεύχθηκαν ποτέ. Δυσφορεί αυτός που οι συνθήκες της καθημερινότητάς του, απλές ή σύνθετες, τον φέρνουν διαρκώς αντιμέτωπο με προβλήματα δυσεπίλυτα. Θυμώνει εύκολα όποιος αποφασίζει να ακολουθήσει τις σύγχρονες επιταγές για «ανταγωνιστικότητα», διεκδικητικότητα και ατομική επιτυχία ή τις κοινωνικές προσταγές «να είναι καλά με τον εαυτό του» και να απαρνιέται «ό,τι δεν του αξίζει».

Ο φόβος έρχεται ως απάντηση σε ενδεχόμενη συμβολική ή πραγματική βλάβη.
Φοβάται όποιος απειλείται ψυχικά ή σωματικά, όποιος βρίσκεται μπροστά σε μια επερχόμενη απώλεια! Οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες, υποβοηθούμενες και από τα μαζικά μέσα ενημέρωσης, βιώνονται ως κοινωνίες γενικευμένης απειλής.
Οποιαδήποτε στιγμή, οπουδήποτε, κάτι μπορεί να ξεσπάσει ξαφνικά που θα φέρει την καταστροφή σε τοπικό ή παγκόσμιο επίπεδο, σε κλίμακα ατομική ή συνολική. Τα επακόλουθά τους έχουν γίνει οδυνηρά εμφανή στη μικρή μας χώρα τον τελευταίο μήνα. Μίασμα ή «μη άνθρωπος» μπορεί να γίνει στιγμιαία και εναλλάξ ένα δεκαπεντάχρονο παιδί, ένας εικοσιενάχρονος αστυνομικός ή μια αλλοδαπή συνδικαλίστρια, ανάλογα με τα συμφέροντα, τις παραστάσεις, τις αξίες ή το συναισθηματικό κλίμα μέσα στο οποίο γαλουχήθηκε ο κάθε «αηδιασμένος».
Ένα αδιάψευστο εύρημα στις επιστήμες της ψυχικής υγείας είναι πως όποιος κακοποιεί έχει προηγουμένως κακοποιηθεί ο ίδιος. Είναι λοιπόν σχεδόν αφελές να αναρωτιόμαστε γιατί έχει αυξηθεί η βία στις ανθρώπινες συναναστροφές ή γιατί οι άνθρωποι γίνονται μεταξύ τους ολοένα και πιο εχθρικοί. Η απάντηση είναι απλή. Ζουν σε έναν κόσμο που όλο και περισσότερο τους κακοποιεί και τους φοβίζει. Σε έναν κόσμο όπου η τεχνολογική πρόοδος ισοδυναμεί με περιβαλλοντική καταστροφή και όπου η κυρίαρχη αξία είναι η ατομική εξέλιξη. Σε έναν κόσμο που υπόσχεται σχεδόν τα πάντα αλλά εκπληρώνει ελάχιστα και όπου όταν ο ένας στόχος καλύπτεται ένας άλλος «καραδοκεί». Ζουν σε μια χώρα όπου βασικοί θεσμοί όπως η Παιδεία, η κοινοτική πρόνοια ή η υγεία είναι μόνιμες πηγές δυσφορίας. Σε μια Ελλάδα που «όπου κι αν πάνε τους πληγώνει», τους θυμώνει και τους περιφρονεί...
Η βία στις συναναστροφές αυξάνεται γιατί από πολύ νωρίς στη ζωή υποχρεωνόμαστε να αντέξουμε σε συνθήκες ανταγωνισμού, ατομισμού και εντατικοποίησης, δηλαδή σε συνθήκες που καλλιεργούν το θυμό και το φόβο.
Αυξάνεται επειδή οι κοινοί στόχοι εκλείπουν και οι ατομικοί πολλαπλασιάζονται και έτσι από νωρίς μαθαίνουμε πολύ περισσότερα για ό,τι μας χωρίζει (από άλλους πολιτισμούς, άλλες ομάδες, άλλες ηλικίες, από το άλλο φύλο) παρά για ό,τι μας ενώνει.



1 Φιλότητα = Φιλία, αγάπη, στοργή, συμπάθεια 2 Νείκος = Φιλονικία, διαμάχη, λογομαχία


* Η κ. Μπετίνα Ντάβου είναι καθηγήτρια Ψυχολογίας στο Τμήμα Επικοινωνίας και Μ.Μ.Ε. του Πανεπιστημίου
Αθηνών.
Το διασκευασμένο κείμενο δημοσιεύτηκε στο Βήμα 18.1.09.

Α. Να γράψετε στο τετράδιό σας την περίληψη του δημοσιεύματος που μόλις διαβάσατε υποθέτοντας ότι ενημερώνετε τη σχολική σας τάξη για το περιεχόμενό του σε 120 - 130 λέξεις.
Μονάδες 25
Β1. «Η βία στις συναναστροφές αυξάνεται γιατί από πολύ νωρίς στη ζωή υποχρεωνόμαστε να αντέξουμε σε συνθήκες ανταγωνισμού, ατομισμού και εντατικοποίησης» . Να αναπτύξετε την παραπάνω άποψη σε μία παράγραφο 100- 110 λέξεων, χρησιμοποιώντας μέσα πειθούς που ανάγονται στη λογική.
Μονάδες 12
Β2. Με ποιoν από τους τρόπους πειθούς που γνωρίζετε προσπαθεί να πείσει η συντάκτρια του δημοσιεύματος στην πρώτη παράγραφο; Να στηρίξετε την άποψη σας με αναφορές στα μέσα πειθούς, που κρίνετε ότι χρησιμοποιεί στην παράγραφο αυτή.
Μονάδες 8
Β3. Να εξηγήσετε το ρόλο της τρίτης παραγράφου «Τι είναι λοιπόν…. ανθρώπων;» στη συνοχή και στη συνεκτικότητα του κειμένου.
Μονάδες 5
Β4. Παραμέτρους, δυσφορεί, συνολική, συναναστροφές, περιβαλλοντική: να γράψετε την ετυμολογία των παραπάνω λέξεων και να σχηματίσετε από ένα παράγωγο με το τελευταίο συνθετικό της κάθε λέξης.
Μονάδες 10
Γ. Το σχολείο σας διοργανώνει ημερίδα με θέμα τις εκδηλώσεις διαμαρτυρίας του Δεκέμβρη του 2008 και καλείστε να πάρετε μέρος ως εκπρόσωπος της τάξης σας. Στην εισήγησή σας να επισημάνετε τα αίτια της βίας ,τις συνέπειες που μπορεί να έχει για το άτομο και την κοινωνία και ποιες είναι οι προϋποθέσεις και οι τρόποι αντιμετώπισης αυτού του φαινομένου .
Περίπου 600 λέξεις 40 μονάδες
ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ Μονάδες 10

Α. Αγαπητοί συμμαθητές,
Η αρθρογράφος σε μια ανάλυσή της για τη βία στις διαπροσωπικές σχέσεις, επικαλούμενη μαρτυρίες μελετητών, υποστηρίζει ότι η διαλεκτική σχέση των ανθρώπων διαμορφώνεται από τα συναισθήματα της αγάπης και της φιλονικίας. Τα μεν πρώτα τους ενώνουν, τα δεύτερα δε προκαλούν τις μεταξύ τους αντιπαλότητες. Αναρωτιέται ποιοι είναι οι λόγοι που προάγουν τη βία στο δυτικό κόσμο και διατείνεται ότι η διάψευση των προσδοκιών και η δυσθυμία που προκαλούν τα δυσεπίλυτα προβλήματα της ανταγωνιστικής κοινωνίας, γεννούν το θυμό. Η συμπεριφορά αυτή ενισχύεται από το συναίσθημα του φόβου το οποίο βιώνεται ως μία αόρατη απειλή. Τέλος, καταλήγει ότι η βία στις διαπροσωπικές σχέσεις πηγάζει από την κακοποίηση που υφίσταται ο άνθρωπος του τεχνοκρατικού κόσμου, στον οποίο οι θεσμοί δυσλειτουργούν, ο ανταγωνισμός γίνεται από νωρίς βίωμα και τα συλλογικά οράματα απουσιάζουν.

















Β1. Αποτελεί κοινή πεποίθηση ότι η βία στις ανθρώπινες σχέσεις έχει τις ρίζες της στο περιβάλλον του αδυσώπητου ανταγωνισμού, της ιδιοτέλειας και της εντατικής δουλειάς, στο οποίο εντάσσεται ο άνθρωπος από την παιδική του ηλικία. Τα παραδείγματα αυτής της αλήθειας αφθονούν. Γονείς και δάσκαλοι συχνά ταυτίζουν την επιτυχία του εφήβου με τους καλούς βαθμούς και τα πολλά πτυχία. Γι’ αυτό ο μαθητής διαβάζει με εξοντωτικούς ρυθμούς, χρησιμοποιεί ακόμα και αθέμιτα μέσα, προκειμένου να πετύχει αυτούς τους ‘’ιερούς’’ σκοπούς, που στην πραγματικότητα είναι τα μέσα της επιτυχίας του.
Έτσι χάνεται η παιδική ηλικία, καταργείται η διαδικασία της αληθινής μόρφωσης και καλλιεργούνται συναισθήματα που οπλίζουν το χέρι του εφήβου με πέτρες.

Β2. Η παράγραφος αναπτύσσεται με επίκληση στη λογική του δέκτη. Η συντάκτρια χρησιμοποιεί ως τεκμήρια τις αυθεντίες του Εμπεδοκλή και του Kemper, καθώς και τις έρευνες ψυχολόγων και ανθρωπολόγων μελετητών.

Β3. Η τρίτη παράγραφος είναι μεταβατική:
1. Η συνοχή με τη δεύτερη παράγραφο επιτυγχάνεται με τη διαρθρωτική λέξη ‘’λοιπόν’’ που δηλώνει συμπέρασμα.
2. Συνεκτικότητα: Το ερώτημα της τρίτης παραγράφου προοικονομεί την
ανάλυση των αιτιών της βίας που θα επακολουθήσει. Εξάλλου το ερώτημα αυτό αποτελεί την κεντρική ιδέα όλου του κειμένου.

Β4. Παραμέτρους = παρά + μετρώ → μέτρημα
"δυσφορεί = δυς + φέρω → φορά
Συνολική = συν + ολικός → ολότητα
Συναναστροφή = συν + ανά + στρέφω → στροφή
Περιβαλλοντική = περί + βάλλω → βολή



Γ.Ανάλυση της έννοιας
BIA
Oρισμός: Είναι η χρησιμοποίηση σωματικής,υλικής,πνευματικής ή ηθικής δύναμης από κάποιο άτομο ή ομάδα προς επιβολή ή επηρεασμό της θέλησης του ανθρώπου
Τρόποι εκδήλωσης της βίας:•
ασυνείδητη (όταν δεν έχει συνείδηση του σκοπού της, πχ. Βία στα γήπεδα)•
συνειδητή όταν γνωρίζει τι επιδιώκει•
αμυντική-επιθετική•
νόμιμη-παράνομη•
φυσική-ψυχολογική•
γενική-ειδική
Αίτια της βίας:•
• Η κρίση των θεσμών και η έλλειψη ιδανικών•
• Οι κοινωνικές ανισότητες, αδικία, εκμετάλλευση•
• Η ανεργία•
• Η τάση για εύκολο πλουτισμό•
• Ο φανατισμός•
• Η έλλειψη παιδείας•
• Η διάδοση των ναρκωτικών•
• Η έλλειψη επικοινωνίας, από την οποία ο άνθρωπος αντιμετωπίζεται ως αντικείμενο•
• Η καταναλωτική κοινωνία•
• Ο φόβος και η ανασφάλεια για το μέλλον•
• Η κυριαρχία των ενστίκτων•
• Η αποξένωση του ατόμου από την εργασία του αφαίρεσε τη χαρά από τη δημιουργία.•
• Ο ανταγωνισμός που οδηγεί στον ατομικισμό.
Γιατί η βία δεν είναι ο κατάλληλος τρόπος επίλυσης των διαφορών:•
• Δε στηρίζεται στην αποδοχή αλλά στην επιβολή.•
• Οξύνει αντί να αμβλύνει τις διαφορές•
• Δεν αφήνει περιθώρια συνεννόησης και συμβιβασμού•
• Δημιουργεί αισθήματα αντεκδίκησης
Αποτελέσματα βίας για το άτομο-κοινωνία •
• δεν μπορεί να εκφραστεί, να αναπτύξει τις ικανότητές του και να δράσει ελεύθερα, εξαιτίας του φόβου και της ανασφάλειας.•
• Εξευτελίζεται η ανθρώπινη αξιοπρέπεια•
• Νιώθει αβεβαιότητα τόσο για το παρόν, όσο και για το μέλλον.•
• Χάνει τη γαλήνη του, γεμίζει απαισιοδοξία.•
• Δημιουργούνται στο άτομο ψυχολογικά προβλήματα (ανία, πλήξη, άγχος, αγωνία, ανασφάλεια, ψυχικές ασθένειες)•
• Δημιουργείται εσωτερικό κενό, κλείνεται στον εαυτό του, λόγω έλλειψης ανθρώπινων σχέσεων, αλλά και εμπιστοσύνης προς τον συνάνθρωπο. •
• Οπισθοδρόμηση του πολιτισμού, γιατί νεκρώνονται οι δημιουργικές ικανότητες του ατόμου,επειδή δεν μπορεί να δράσει ελεύθερα.•
• Εκμηδενίζονται οι ηθικές αξίες και αρχές, γιατί μέσα σ΄ένα κλίμα βίας, το άτομο γίνεται ψυχρό και απάνθρωπο.•
• Κυριαρχούν τα ένστικτα και τα πάθη.•
• Επικρατεί το ατομικό συμφέρον και η αδιαφορία για το κοινωνικό,γιατί λείπει η ανθρωπιά.•
• Δημιουργείται κρίση επικοινωνίας σ? όλα τα επίπεδα.•
• Επικρατεί έκλυση ηθών.
Προϋποθέσεις-τρόποι αντιμετώπισης της βίας•
1. Παιδεία•
2. Σωστή αγωγή από την οικογένεια, το σχολείο, την εκκλησία, την κοινωνία.• Καταπολέμησης της ανεργίας, καθώς και της διάδοσης των ναρκωτικών.•
3. Καλλιέργεια ηθικοπνευματικών αξιών, για την ανάπτυξη ηθικής συνείδησης, η οποία θα βοηθήσει το άτομο να γίνει υπεύθυνη προσωπικότητα.•
4. Κοινωνική δικαίωση•
5. Εποικοδομητική αξιοποίηση του ελευθέρου χρόνου των νέων•
6. Αυστηρή νομοθεσία και επιβολή ποινών.•
7. Απαγόρευση παραδειγμάτων βίας από τα μέσα ΜΜΕ•
8. Ανάπτυξη στενοτέρων σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων.•
9. Διεθνής συνεργασία για την πρόληψη και πάταξη της βίας (διασκέψεις, συνέδρια πολιτικά, ομοιόμορφη νομοθεσία)
ΥΠΑΡΧΕΙ ΔΙΑΦΟΡΑ ΜΕΤΑΞΥ ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟΥ-ΣΤΟΧΑΣΤΙΚΟΥ-ΕΠΙΣΤΗΜΟΝΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ; ΠΟΙΟΣ ΑΚΡΙΒΩΣ ΤΥΠΟΣ ΔΟΚΙΜΙΟΥ ΖΗΤΕΙΤΑΙ ΣΤΙΣ ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΕΣ;
ΤΑ ΕΙΔΗ ΤΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ
ΣΤΟΧΑΣΤΙΚΟ
(ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟ) ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟ
(ΑΝΤΙΚΕΙΜΕΝΙΚΟ)
Προσεγγίζει τη λογοτεχνία Προσεγγίζει τον επιστημονικό λόγο
ΠΡΟΘΕΣΗ Ελεύθερος στοχασμός: ο δοκιμιογράφος περιδιαβαίνει ελεύθερα πάνω σε ένα θέμα και εκφράζει τις προσωπικές του παρατηρήσεις, εκτιμήσεις και προβληματισμούς, που τα αντλεί από τη γενική πείρα της ζωής του, τις γνώσεις, τις σκέψεις και τη φαντασία του (εξομολογητικός τόνος), με απώτερο στόχο να προκαλέσει αισθητική συγκίνηση. Απόδειξη μιας θέσης: ο δοκιμιογράφος κρίνει ή εκλαϊκεύει επιστημονικά θέματα διασαφηνίζοντας κάποια σημεία τους που δεν είναι κατανοητά, πληροφορεί, ερμηνεύει, αποδεικνύει, μεταδίδει στο ευρύ κοινό γνώσεις, φιλτραρισμένες από την προσωπικότητα του.
ΓΛΩΣΣΑ Ποιητική / συνυποδηλωτική χρήση της γλώσσας: συνειρμικό παιχνίδι με τις λέξεις, τις εικόνες, τις ιδέες πουσυμβολοποιούνται, υποβάλλοντας παρά πείθοντας. Αναφορική / κυριολεκτική / λογική χρήση της γλώσσας: ακρίβεια στη διατύπωση.
ΜΕΣΑ ΠΕΙΘΟΥΣ Επίκληση στο συναίσθημα (έμμεση πειθώ). Επίκληση στη λογική
ΟΡΓΑΝΩΣΗ Συνειρμική: διαισθητική ανάπτυξη των ιδεών. Δεν είναι εύκολο να ανιχνεύσουμε τη σχέση θέση – απόδειξη, ενδιαφέρει περισσότερο η ύφανση του λόγου και όχι η λογική που διέπει το δοκίμιο. Η συνεκτικότητα στηρίζεται στη συνειρμική σύνδεση των παραγράφων. Λογική διάταξη – δόμηση του λόγου.
ΣΚΟΠΙΑ Υποκειμενική: προσωπική σκοπιά, ελευθερία ερμηνείας του θέματος, παράθεση υποκειμενικών κρίσεων που σχετίζονται με την παρατήρηση ή τη φαντασία. Αντικειμενική: τεκμηρίωση με βάση τις γνώσεις.
Η ΟΡΓΑΝΩΣΗ ΤΟΥ ΑΠΟΔΕΙΚΤΙΚΟΥ ΔΟΚΙΜΙΟΥ
Ο τρόπος σύνθεσης του δοκιμίου χαρακτηρίζεται από ρευστότητα και πολυμορφία. Εντούτοις, υπάρχει ένας βασικός τύπος σύνθεσης για όλα τα δοκίμια, κυρίως όμως τα αποδεικτικά:
α. ΕΙΣΑΓΩΓΗ: έκθεση του θέματος, της προβληματικής του, με στόχο την πρόκληση του ενδιαφέροντος. Κατόπιν (στην ίδια ή σε νέα §) διατύπωση της κύριας / κατευθυντήριας ιδέας, που είναι και η θέση του συγγραφέα για το θέμα.
β. ΑΝΑΠΤΥΞΗ: Παράθεση του αποδεικτικού υλικού με διασαφήνιση της κύριας ιδέας ή απόδειξη της θέσης του συγγραφέα.
γ. ΕΠΙΛΟΓΟΣ: Συμπυκνωμένη παρουσίαση του κύριου μέρους ή επανέκθεση της αρχικής θέσης του συγγραφέα, η οποία όμως πλέον προσεγγίζεται με διαφορετικό τρόπο από τον αναγνώστη.